दैनंदिनी – २७ ऑगस्ट २००९

disasterवादळापूर्वीची शांतता सगळ्यांनाच आठवते.. कसल्या तरी मोठ्या विध्वंसाला पोटात वाढविणार्‍या गर्भार मातेप्रमाणे ओठ दाबून मूकपणे कळा सहन करणारी वाटते… नंतर येणार्‍या विध्वंसाची काहीही जाण नसलेली ती शांतता पर्यायाने बरी म्हणावी वाटते! कारण कधी कधी अज्ञानातही सुखच असते ना! कोणाला त्या शांततेचा अर्थ माहीत नसेल तर तो नेहमीप्रमाणे आयुष्य कंठत राहतो व कसलाही परिणाम त्यावर होत नाही…. पण अजून वेगळ्याप्रकारे म्हणायचे तर विध्वंसानंतरची शांतता जास्त भयावह अन भयंकर वाटते कित्येकांना, सगळे संपून गेल्याचा निश्वास सोडणारा काळ अन हतबलतेचे ओझे घेऊन सरपटणारे लोक… जाणता अन न जाणता दोघांचीही फरफट करणारी ही शांतता! सर्रकन अंगावर भुतकाळाच्या आठवणींचे श्वापद लचका तोडायला धावून यावे तशी वाटते.. सूर्यप्रकाशालाही कलुषित करणारी, अघोरीपणाची भूक भागवून पाशवीपणाच्या संतृप्तीचे ढेकर देणारी शांतता! सौंदर्याच्या सार्‍या व्याख्यांना छेद देत कुरुप कुटीलपणे छद्मी हसणारी ही शांतता! बघितले तर काळाची दोन टोके पण एकाला एक लागून येणारी… परस्पर विरोधी पण परस्परांशी जोडलेली… एका बाजूला जीवनातील सहजानंद तर दुसर्‍या बाजूला मृत्यूचा उच्छाद!

बर्‍याचदा जगताना अशा या शक्यतांचा विसर पडलेला असतो.. किंवा अशा पासून लांब पळून जाण्याच्या वृत्तीची लागण कित्येकांना झालेली दिसते… या सगळ्यापासुन दूर राहणार्‍या सुजाण लोकांना या भीषण वास्तवाशी दोन हात करायला आवडत नाही पण आजही या परिस्थितीमध्ये होरपळणारी कितीतरी खेडी अन बहुसंख्य भाग आपल्याच देशात आहे असे आठवले की कसेतरी वाटते… या उध्वस्तपणातून अणुरेणुंमध्ये विखुरलेल्या जगण्याच्या इच्छेला एकत्र करण्यासाठी असंख्य, अगणित पुढाकाराची गरज आजही आहे व भविष्यातही या पुढाकाराशिवाय ती तशीच राहील…

इथे काही प्रबोधनप्रद लिहीणे हा उद्देश नक्कीच नाही पण हे वाचणार्‍यांच्या आतमध्ये असलेल्या माणसाला खरवडून, बोचकारून त्याच्या माणूस असण्याची जाण देणाचा प्रामाणिक प्रयत्न नक्कीच आहे…. प्रत्येकामध्ये परिस्थितीला सुस्थितीत नेण्यासाठी लागणारी सारी आयुधे असतात नव्हे नव्हे आहेतच… फक्त हल्ली ती कुणी वापरत नाही आहे.. किंवा आपण इतक्या वेगळ्या जगात वावरतो आहोत की आपली आपण असण्याची ओळख सुद्धा फक्त कागदोपत्री वा काही इलेक्ट्रोनिक पद्धतीमध्ये कैद होऊन राहिली आहे…. प्रत्येकामध्ये एक असा कोपरा असतो जो त्याचा स्वतःचा असतो तो म्हणजे जाणीवेचा… वा काहीतरी वेगळे करण्याच्या इच्छेचा… समाजासाठी वा देशासाठी काहीतरी अभिनव करण्यासाठीच्या धडपडीचा… बस्स! मला अगदी मनापासून या धडपडीला आव्हान द्यायचेय!

कालचा दिवस म्हणायला परवाच सुरू झाला होता.. परवाच्या घटनांची सावली कालच्या दिवसावरही पसरली होतीच… असतातच काही घटना अशा ज्यांची सावली येणार्‍या काळावर दूरवर पसरते.. फक्त त्या सावलीत राहुनही आपलं मिणमिणतं जळणं सोडायचं नसतं एवढं लक्षात ठेवायचं असतं.. त्या सावलीच्या काळोख्या अंधारात आपलं जळणं हीच आपली ओळख असते… हळुहळु आपला हा मिणमिणतेपणाच या सावलीलाही छेदून त्या निर्विकारी सूर्यप्रकाशाशी जाऊन मिळतो.. कदाचित प्रकाशाशी नाळ जोडणारा तो एक दुवा आपल्याला जोपासायचा असतो अन्यथा त्या सावलीशी एकरुप होऊन अंधारात गुडुप होणे अवघड नसते…

मनातील भावनांचा कोंडमारा झाला तर याच भावना स्फोटकाचे काम करतात… मनमोकळे राहणार्‍या एखाद्या सज्जन माणसाच्या मानाचाही ताबा घेण्याचे अजब कसब या घुसमटलेपणात आहे… एकाकीपणाच्या गर्तेत ढकलून वेडंपिसं करण्याचं राक्षसी सामर्थ्य यात आहे… म्हणुन माणसाने मोकळे रहावे… कोंदटलेल्या भावनांना योग्य ती मोकळी वाट करून देत जावी…. योग्य वेळी वाट करून दिल्यास त्यामधील दाहकता किंवा स्फोटकता वाढीस लागत नाही व चीडचीडपणाचे बीज अंकुरण्याआधीच हद्दपार होते हेही खरे!

दैनंदिनी – २६ ऑगस्ट २००९

templeनिरीश्वरवादी असणे किंवा नास्तिक म्हणवून घेणे कितीतरी सोपे आहे.. अन आजकाल सर्रास हा विचार प्रत्येक महाविद्यालयीन युवकयुवतींच्या मेंदूमध्ये घर करताना दिसतो… अगदी नाक्यावरील दुकानात एखादी चिरीमिरी घेतल्यासारखा हा दृष्टीकोन तुमच्या आमच्यात बळावत गेला… आधीच्या पिढ्यांनी म्हणजे आई-वडीलांनी थोड्याफार पद्धतीने समजावून पाहीले व नंतर लक्षात आले की ही जिवंत गोष्ट आता दुरुस्त करण्यापलिकडे बिघडली आहे! जर कुणी ईश्वरवादी असतीलच तर ती श्रद्धा मग बर्‍याचदा भीती किंवा परंपरेतून झिरपत आलेली दिसते किंवा नाकारायची हिम्मत नाही म्हणून स्वीकारलेली दिसते.. अन याहीपलिकडे जाउन जर कोणी भगवंतावर विश्वास ठेवत असेल तर त्याला माझा साष्टांग प्रणिपात! त्याला घडविणार्‍या मातापितांना, गुरुजनांना साष्टांग लोटांगण! काय असतो परमेश्वर?… या धकाधकीच्या जीवनामध्ये तेवढा वेळ उरला नाही त्यामुळे काहीतरी ‘कस्टमाईज्ड पॅकेज’ असावे असे मनोमन वाटते.. पटकन दोन चार फुले धावता धावता उधळली किंवा लांबूनच देवापर्यंत पोहचतील अशा पद्धतीने सोडली तरी चालले पाहीजे… हात जोडण्यापेक्षा पटकन बसमधून मंदिर आले की कानाला हेडफोन लावलेल्या ‘छैय्या छैय्या’ गाण्यामधून एका हाताने इकडे तिकडे पाहून (कुणी पहात नाही याची खात्री करून!) कपाळाला लावून ओठाला ते हात टेकवुन चुम्मा घेतला तरी चालले पाहीजे… अन सगळ्यात कोटी केली जाते ती म्हणजे देव मानण्यावर आहे त्यामुळे काय करायचे ते मी करेन मला कुणी सांगायची गरज नाही!

देवाचे अस्तित्व अबाधित आहे, ते कोणाच्या मानण्या न मानण्यावर अवलंबून नाही… मानणारे अन न मानणारे सगळे रस्ते शेवटी पंचभूतांमध्येच येऊन विलीन होतात.. अन ही पंचभूते (आकाश, वायु, अग्नि, पाणी, पृथ्वी) यांना न मानणारा नास्तिक अजूनतरी पाहण्यात नाही!  या पंचभूतांचे प्रमाण राखणारे वा त्यांना निर्माण करणारा काळ, निसर्ग, शक्ती म्हणजेच ते परब्रह्म!

एखादा मोठा ढोल बडवताना खचितच कोणी त्या ढोलाच्या कातड्याचा विचार करीत असेल.. वाजवणारा बेसुमार दारू पिऊन एखाद्या झोंबीला सोडलेल्या जनावरासारखा त्या ढोलाला वाजवत असतो…इतर खणखणणार्‍या वाद्यांमध्ये त्याचा आवाज गुंफत असतो… अंगातून घामाच्या धारा असतात तर तोंडात घडी मारून ठेवलेल्या एखाद्या नोटेचा जोर उरात त्वेष भरत असतो… यातूनच जर तो ढोल फाटला तर मात्र तेवढ्याच निर्दयतेने त्याला बाजूला फेकले जाते व नविन कातडीचा शोध घेतला जातो..काहीजणांचे आयुष्य या ढोलाच्या कातडीप्रमाणे असते… अन तो वाजवणारा म्हणजे दुसरे तिसरे कुणी नाही तर ‘काळ’. जवळच्याच ओळखीमध्ये असणार्‍या कुणाचे आयुष्य असे बडवताना पाहीले की काही कळत नाही… फक्त इतर जणांच्या सुखासाठी वा सगळ्यांची संगत धरण्यासाठी आयुष्यभर एखादा स्वतःला पिदडुन घेत असतो अगदी कशाचीही पर्वा न करता ना फाटण्याची न फुटण्याची… थोडाही पिंजकलेला आवाज संगत मोडतो… त्यामुळे सदैव ‘उत्थिष्ठ’ असेच रहावे लागते… एकामागून एक होणारे आघात गुमान झेलून मात्र वेदना गिळून सुरांना जन्म द्यावा लागतो, संगिताच्या मैफिली सजवाव्या लागतात!

अशीही माणसे असतात, स्वतःच्या धेय-उद्दिष्टांना इतरांच्या उद्दिष्टपूर्तीसाठी समिधा म्हणुन हसत हसत अर्पण करणारी, स्वतः क्षणभंगुरतेचा शाप माथी घेऊन इतरांना अमरत्वाचे दान देणारी! माणसातील परमेश्वर ओळखुन त्या परमेश्वराला पुजणारी, त्या परमेश्वराप्रती एकनिष्ठ राहणारी! मंदीराच्या मर्यादित कुंपणामधून देवाचे देवत्व मुक्त करुन या विश्वाला मंदिर करण्यासाठी धडपडणारी! माणसातील सद्भाव, विश्वास हद्दपार होत असताना सर्वस्व पणाला लावून माणुसकीला चिकटून राहणारी! तुमच्या आमच्यामध्ये राहणारी पण तुमच्या आमच्यापेक्षा वेगळी असणारी! समुद्राचे विशालत्व हृदयात जोपासून अनामिकतेच्या काळ्या ढगाआड मूकपणे वावरणारी! खर्‍या इश्वराला गवसणी घातलेली व स्वतः जिवंतपणीच ईश्वर होऊन गेलेली!

कालचा दिवस आघातांचा होता, काही आघात पती-पत्नी एक असल्याचा अनुभव करून देतात.. पडझडीमध्ये नकळत हात गुंफुन दोन पाण्याचे थेंब एकत्र मिसळावे तसे पती-पत्नीचे अस्तित्व मिसळुन एक होण्याची अनुभुती देणारा कालचा दिवस होता… भावनांच्या महाकाय लाटांमध्ये बेभरोश्या रेतीमध्ये तळ ठोकुन उभे राहण्याचा कालचा दिवस होता… जीवन-मृत्यूच्या मध्ये मर्यादित काळामध्ये जगणार्‍या आम्हा क्षुद्रांच्या सहनशीलतेची कसोटी घेणारा कालचा दिवस होता… एखादा महाकाय अजस्त्र प्राणी आपली घरे दारे पायदळी तुडवित निघुन जावा त्याप्रमाणे कालचा दिवस होता… शेवटी, कितीही मोठा भयंकर पुर असला तरी त्यातून जगण्याची इच्छा नेहमीच पृष्ठभागी तरंगत असते.. त्या सर्वव्यापी विधात्याला शरण गेल्यावर, आपले कर्तेपण विरघळुन गेल्यावर मग मात्र एका वेगळ्याच समाधानाने दिवसाची सांगता करता आली, दिवसाचा सारा भार उतरवून नव्या दिवसासाठी. नव्या आवाहनांसाठी सज्ज होता आले!

दैनंदिनी – २५ ऑगस्ट २००९

मनाचा कणखरपणा म्हणजे नक्की काय? सगळे मुकाट सहन करून जगणे म्हणजे कणखर असणे की सगळ्या परिस्थितीला योग्य पद्धतीने तोंड देणे म्हणजे कणखर असणे होय.. सध्याच्या युगात आपण गफलत करून घेतलीये कणखरपणाबद्दल असे नाही का वाटत? नुसते गुमान मिळेल ते सहन करणे व पुढे जाणे, तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार सहन करणे याला तर निब्बरपणा म्हणतात.. भावभावनंपलिकडे गेलेला वा निर्जीव झालेला… मुर्दाड झालेला… वाळवंटाप्रमाणे नुसते भावनांच्या मातीचे लोळ इकडून तिकडे निर्विकारपणे फिरवणारा… बरेचसे लोक या प्रकाराला कणखर म्हणतात.. हास्यास्पद आहे हे… कणखरपणा म्हणजे परिस्थितीला शरण न जाता वागणारा, तत्वांचा व्यवहार न करता तत्वांशी घट्ट चिकटून राहणारा, अन्यायाला तोडणारा, फोडणारा, शांत राहून योग्य संधीला चोख उत्तर देणारा, कमळाप्रमाणे चिखलातून वर येणारा पण चिखलाचा एकही कण अंगावर न वागवणारा…

दोन रुळांमध्ये थांबलो असताना जर दोन्ही रुळावर विरुद्ध दिशेने भरधाव जाणार्‍या ट्रेन्स एकाचवेळी आल्या तर काय अवस्था होइल? कदाचित जोरात वार्‍याच्या झोतामध्ये आपण दिशा हरवून जाऊ, डोळे घट्ट बंद अस्ताना सगळे संपले या भावनेने जमिनीला घट्ट पकडून राहण्याचा अट्टहास करू, लवकरात लवकर या दोन्ही गाड्यांचा पसारा संपून जावा म्हणून वाट पहात राहू, कानामध्ये हजारो घंटांचा कर्कश्य घंटानाद झाल्याप्रमाणे वेगाचा धुमाकूळ उडेल.. आपली अवस्था थोड्याफार फरकाने अशीच झाली आहे… एका बाजूला होणारी भरधाव प्रगती आहे तर दुसर्‍या बाजूला तेवढ्याच भरधाव वेगाने होणारी नीतीमूल्यांची अधोगती आहे… या दोहोंमध्ये झालेली घुसमट शब्दातीत आहे.. कोणतीही प्रगती ही जर नीतीमूल्यांच्या बदली होणार असेल तर त्या प्रगतीला काहीच अर्थ नाही… सरतेशेवटी ही प्रगती टिकवण्यासाठी आवश्यक असणारी नीतीमूल्यंच जर नसतील तर या भंपक प्रगतीचा फायदा काय? दुर्दैवाने या प्रगतीने एक वेगळा उनाडपणा किंवा उद्धटपणा बहाल केला आहे… प्रगतीने नवीन समाज सशक्त झाला आहे असे नक्कीच म्हणता येणार नाही उलट युगांयुगे उभ्या असलेल्या समाजव्यवस्थेला खिंडार पाडले आहे… एखाद्या विषयात पारंगत होण्यास लागणारी साधना, उपासना याहीपेक्षा ‘क्विक रेफरंस’ला जास्त पसंती मिळते.. याचे कारण काय तर वेळ नाही.. पण खरेतर वेळ आहे तेवढाच आहे फक्त वेळ घालवण्यासाठी असलेले पर्याय वाढले आहेत… ‘विद्या विनयेन शोभते’ असे सुभाषित आहे पण आजकाल विद्या आली की उर्मटपणाच अंगी येतो किंवा सगळ्यातून वेगळे राहण्याची प्रवृत्ती बळावताना दिसते, मला कुणी समजून घेत नाही किंवा माझे विचार इथे कुणाला समजत नाही म्हणून समाजाला लाथ मारणारे धुरंधर महारथी वाढत आहेत.. आजपर्यंत ज्या समाजाच्या चौकटीत राहून प्रगती साधली तीच चौकट अपुरी पडू लागते, खुजी वाटायला लागते.. त्या चौकटीच्या कक्षा रुंदावून त्यात सामावून जाण्यापेक्षाही तिला तसेच खंगत सोडण्यास सार्थकता वाटणारे वारसदार तयार होत आहेत… जर त्या समाजामध्ये राहून आजपर्यंत जे काही मिळवू शकलो तर जे काही मिळवले आहे त्यात त्या समाजाची भागीदारी किंवा हिस्सा का नसतो? समाजाकडून घेत रहायचे का? परत काही देण्याची वेळ कधीच येणार नाही का? हा प्रश्न ज्याने त्याने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे…

कालचा दिवस सहज अन सुंदर होता… दिवसभर कामाच्या वर्दळीमध्ये चिमटीतून निसटून गेला तर संध्याकाळ पत्नीबरोबरील गप्पांमध्ये विरघळून गेली… कितीतरी लोकांची धेय, उद्दिष्टं ठरलेली असतात तर बर्‍याचजणांचा धेय काय असावे? उद्दिष्ट काय असावे? याचा गोंधळ उडालेला असतो… उद्दिष्ट हे स्वकेंद्रीत असावे की सर्वसमावेशक असावे? आपले आयुष्य खर्च करून आपल्याच पुरते काहीतरी मिळवावे की आपले आयुष्य खर्च करून बर्‍याचजणांसाठी काहीतरी मिळवावे? आपल्या आयुष्याची दिशा येणार्‍या पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरावी की आपणच कोणत्यातरी अनाम दिशेमध्ये भरकटून जावे? गर्दीतून वेगळे ठरवणारा आदर्शवाद स्वीकारायचा की गर्दीत मिसळून टाकणारा रटाळवाद स्वीकारायचा हे मात्र ज्याने त्याने ठरवावे!

आपली शिक्षणपध्दती? ’गुरुकुल’ नाही नुसतीच ‘cool’! (लेख अन चर्चा)

नेहमी प्रश्न पडतो की आजच्या तरुणपिढीला देशाविषयी किंवा इथल्या संस्कृतीविषयी काहीच अभिमान कसा नाही… ब-याच जणांना संस्कृतीबद्दल बोलणे म्हणजे दोनचार सिनेमात ऐकलेले पाहीलेले दोन तीन संवाद माहीत असतात.. खरी माहिती खुप कमी! याउलट पाश्चिमात्य संस्कृतीचे हर बारकावे माहीत असतात.. तिकडे जाण्याचा एक वेगळा अट्टहास असतो… आपली संस्कृती म्हणजे एक ओझे किंवा जुनाट संकल्पना वाटते.. तीचा पुरस्कार करणे म्हणजे लाजिरवाणे वाटते… व्यक्तिमत्व विकासाची बीजे ही लहानपणापासुन रुजवावी लागतात.. ज्ञानार्जन महत्वाचे असते… मीमांसा महत्वाची असते.. स्वतःची मते तयार होणे गरजेचे असते… पण आज पाहतो ते नुसतेच परीक्षार्जन.. एक जीवघेणी स्पर्धा… व्यक्तिमत्व विकासापेक्षाही एकांगी विकास जास्त दिसतो…

याचे उत्तर शोधले तर कळते की स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर जेव्हा आपल्याला शिक्षणपध्दती अवलंबायची होती तेव्हा आपण आपली ’गुरुकुल’ पध्दत व त्यातील तत्वे दूर सारून ब्रिटीशांनी सुरु केलेली… पाश्चिमात्य किंवा हेतुपुरस्सर हिंदुस्थानावर लादलेली शिक्षणपध्दती स्वीकारली अन रुजवली.. जीचे ’ब्रिटीशी’ किंवा ’पाश्चिमात्य’ किंवा ’कॉन्व्हेंट’ फळे आता मिळत आहेत….. यातून ब्रिटिशांनी प्रांतिक गुलामीतून मुक्तता देऊन मानसिक गुलामी बहाल केली..

आपली शिक्षणपध्दती खरंच आपली आहे का??? ती खरेच फायद्याची आहे का?? नेहमीच ’पाश्चिमात्य’ हेच एक ’प्रमाण’ मानत राहिल्याने आपला काय फायदा/तोटा झाला?? भारतात आधी गुरुकुल पध्दतीतून कितीतरी गणितज्ञ, शास्त्रज्ञ, विद्वत्ते कसे काय घडले?? भारतात असलेली विविध अवाढव्य मंदिरे, वास्तु ज्या शास्त्राने बांधून आजही तग धरु शकतात ते शास्त्र कालबाह्य कसे काय?? गुरुकुल पध्दतीचे फायदे इथे मांडून चर्चा करण्याची गरज आहे का?

१. मेकॉले हा शिक्षणपध्दती रुजविण्यासाठीचा जनक होता… गेल्या १५० वर्षांपासुन आपण या शिक्षणपध्दतीला अवलंबले आहे अन आज त्याची फळेही आपण उपभोगतो आहोत… मला इथे एवढेच म्हणायचे आहे की.. कदाचित शिक्षणपध्दती बदलणे सद्यपरिस्थितीमध्ये खुप अवघड अन पराकोटीची गोष्ट आहे.. अन हे मानूनच येणा-या पिढ्यांसाठी आपण ’समांतर शिक्षणपध्दती’ किंवा ’पर्यायी शिक्षणपध्दती’ सुरु केली पाहीजे.. जिचा पाया हा पुर्णतः ’गुरुकुलीय’ असेल.. कोणीही सद्य व्यवस्थेमध्ये राहून आठवड्यातून एकदा किंवा दोनदा काही तास या पध्दतीमध्ये घालवावे.. अन सुरुवातीला वयोगटाप्रमाणे विचारवर्ग असावे.. अभ्यासक्रम आधी नसावा.. कालांतराने ’समाजमान्यता’ मिळाल्यानंतर तोही रुजवून मूळ शिक्षणपध्दतीमध्ये आणायला हरकत नसावी.. जर आज इंग्रजांना एक पध्दत खोडायला १५० वर्षे लागली तर आपल्याला कदाचित नवी पध्दत रुजवायला २०० वर्षे किंवा जास्त लागतील… पण त्यासाठी प्रचंड इच्छाशक्ती अन पुरेपूर विश्वास असायला हवा…

२. बलशाली भारताचे स्वप्न सद्य पिढीने नक्कीच सत्यात आणण्याचा प्रयत्न केला आहे पण त्याच बरोबर बलशाली, शक्तिशाली अन स्वाभिमानी अन एकसंध भारताचे स्वप्न खरे करणे हे आजच्या पिढीलाही अवघड आहे.. अन त्याचे मूळ कारण म्हणजे विचारात किंवा विचारपध्दतीत असलेली प्रचंड तफावत… पाश्चिमात्य जगाचे वशीकरण, लादलेला धार्मिक असंतोष, तिस-या महायुध्दाचे सावट, स्वयंपूर्णतेपासून परावलंबतेकडे नेणारे राजकीय धोरण अशा सर्व वातावरणात आपण नव्या पिढ्यांना आमंत्रित करीत आहोत… अन काही अंशी या परीस्थितीला आपल्या आधीच्या अन आपल्या पिढ्या जबाबदार आहेत हे विसरुन चालणार नाही….

अन अशा विषम परीस्थितीमधून तग धरण्यासाठी त्याच तोडीची ही पुढ्ची पिढी तयार करण्याची जबाबदारी आपणा सर्वांवर आहे.. त्यांना पाश्चिमात्य विचारांच्या आहारी जाण्यासाठी थांबविण्यासाठी त्याच तोडीचा ’देशी’ पर्याय तुम्हाला आम्हाला उभा करावा लागणार आहे अन रुजवावा लागणार आहे.. अन त्यासाठी ’समांतर शिक्षणपध्दती’ गरजेचे आहे असे मला वाटते…

३. या बदलासाठी आपल्यातुनच काही जणांना ही जबाबदारी खांद्यावर घेऊन उभे रहावे लागेल… किंवा आपल्याकडे अजूनही जुने शिक्षक आहेत… वय वर्षे ७०+ त्यांच्याकडुन मार्गदर्शन घेउन नक्कीच त्यांना त्यांच्या कामाची पोचपावती म्हणुन ही पध्दती देता येईल…

मी आधीच म्हंटले आहे की आधी फक्त विचारवर्ग असावेत.. तेही अगदी आठवड्यातून काही तास. अन मग समाजमान्यता मिळाल्यानंतर अभ्यासक्रम…. समाजमान्यता मिळाल्यानंतरच HSC अन SSC किंवा ब-याच तांत्रिक गोष्टींवर चर्चासत्र आरंभ करुन मार्ग शोधता येईल…

प्रत्येकाने यापुढे माझ्या मुलाने कसे असावे असा विचार केला अन मतप्रदर्शन केले तर या शिक्षणपध्दतीस वृध्दींगत करण्यास हातभार लागेल… इतिहास अन सध्याचा सामाजिक आवाका लक्षात घेऊन ही पध्दती उभारता येईल…

४. ’अ’ मित्राचे मत –

मला वाटते दादा की, आपल्याकडे “श्रम” प्रतिष्ठा जपणारे शिक्षण देणे गरजेच आहे…., परदेशात मेकॅनिक… फायर फाइटर… ड्राइवर्स ह्यांना ही प्रतिष्ठा असते.. आपल्याकडे मुलगा मेकॅनिक आहे म्हणजे “अनाडी” “जमले नसेल इंजिनियरिंग” “म्हणून केले हात काळे” असे म्हणतात… मला वाटते “आय टी आय” चे एग्ज़िस्टिंग इनफ्रास्ट्रक्चर नीट वापरुन त्याला फोकस केले पाहिजे…. तरच “जगातली सर्वात मोठी वर्किंग” फोर्स जी आपल्या देशाला वरदान आहे, टी नीट यूटिलायिज होईल.. तुमचे काय मत आहे???

५. अगदी बरोबर अन योग्य म्हणणं मांडलंत… आज आपल्याइथे करिअर म्हणजे फक्त इंजिनिअर, डॉक्टर, अन आता आलेल्या काही दोन चार पर्यायानंतर जग संपते अशी व्याख्या आहे… पण आज ही व्याख्या पुसुन टाकणे गरजेचे आहे म्हणजेच आज जर छोटे हॊटेल चालविणे, ईस्त्रीचे दुकान चालविणे, रिक्षा चालविणे आदी हाही व्यवसाय आहे अन त्यातही मूळ तत्वांना पाळण्याचे शिक्षण देण्याची गरज आहे…

अन यासाठीच मूळ तत्वांची रुजवण करणे गरजेचे आहे जे सध्याच्या शिक्षणपध्दतीमध्ये अभावाने दिसते.. सध्या शिक्षणपध्द्ती ही फक्त टॉपरभोवतीच घरंगळते म्हणजे पहिल्या पाचांना हे बक्षिस, किंवा पहिल्या पाचांना हा अभ्यासक्रम… हे नक्कीच उचित आहे.. पण उरलेल्या ९५ जणांचा विचार अजिबात होत नाही.. सगळे १०० जण पहिले येणार नाहीत किंवा पहिल्या पाचात येणार नाहीत हेच सध्याची शिक्षणपध्दती मान्य करत नाही… अन माझा मुद्दा आहे तो लहानपणापासुसून तात्विक शिक्षण देणे… उपलब्ध असलेल्या सगळ्या पर्यांयांना अन त्यातील बारकाव्यांना मुलांना समजेल अशा पध्दतीने समोर मांडून त्यांना विचार करण्यास भाग पाडणे… त्यांना त्यांचा पर्याय स्वतःहून निवडण्यासाठी सक्षम करणे, सामाजिक जबाबदारीची जाणीव ठेवण्यास शिकवणे.. आज फक्त स्वप्रगतीवर लक्ष देणे एवढेच ध्येय झाले आहे पण सामाजिक दृष्ट्या योगदान असणे विसरलो आहे.. कर भरतो म्हणजे जबाबदारी संपली अशी भुमिका होत चालली आहे.. याची बाल्यावस्थेपासून शिकवण देणे… अन मुळ तत्वांना रुजविणे.. ज्यातुन कदाचित कुणाला राजकारणी, शास्त्रद्न्य़, कुणाला इतिहासकार, कुणाला साहित्यिक, कवी, लेखक, पत्रकार, अभिनेता होणे मनापासुन वाटु लागेल.. अन ते क्षेत्र स्वतःचे म्हणुन मान्य होईल त्यातील तत्वांसहीत.. हल्ली ही ईच्छा विलुप्त होताना दिसते….

उद्याचा भारत म्हणजे आजच्या बालपिढीला संस्कारीत करणे हे महत्वाचे आहे हे लक्षात घेणे गरजेचे आहे…

६. आज लोकांमध्ये आलेली असुरक्षिततेची भावना या शिक्षणपध्दतीच्या अभाव असणे हेच मुळ आहे… आज आपल्या जिवनक्रमामध्ये स्वतःचा विकास करण्याचे किती पर्याय उपलब्ध आहेत? आपण भगवंताची उपासना करीत नाही ज्याने मानसिक शांती मिळते… त्यामुळे मानसिक दृष्ट्या समाज विकलांग होत आहे… भगवंताच्या उपासनेपेक्षाही सिनेमा, अन फाल्तू मेडियातील ब्रेकींग न्यूजचे व्यसन लागून मानसिक स्वास्थ बिघडवून ठेवले आहे… अन मानसिक स्वास्थ नसेल तर बाकीच्या व्यसनांचा मार्ग मोकळा आहेच!

दुसरे म्हणजे आज आपल्या जिवनक्रमामध्ये बलोपासना आहे का??? काहीच नाही.. व्यायामामुळे आपला शारीरीक विकास होतो.. स्वसुरक्षेची भावना जागी होते.. आत्मविश्वास वाढतो.. हे लक्षात घेत नाही अन मग आम्हाल काठ्या, हत्यारे याची गरज भासू लागते.. स्वतःच एवढे अपंग आहोत की कोणीही हात वर केला की तो आपल्यालाच मारायला केलाय अशी भावना मनात आणुन मग विचित्र पध्दतीने प्रतिक्रिया द्यायची.. हेच सध्या होत आहे….

स्वातंत्र मिळाले म्हणजे आपण सुरक्षित झालो ही चुकीची भावना राजकारण्यांनी वाढीस घातली अन समाजानेही त्यांच्यावर व पोलिसांवर भिस्त ठेवून स्वतःची जबाबदारी विसरली… कायद्याचा वापर पाहीजे तसा राजकारण्यांनी केला अन मग आता समाजानेही त्याचा वापर करायला सुरुवात केली..

समाजात आज कोणीही आदर्श व्यक्तिमत्व उरले नाही… आपल्या पिढीमधुनतरी कुणाचे विचार असे प्रबोधनकारी आहेत असे दिसत नाही.. याला कारणीभूत कुठेतरी आपली जडणघडण आहे.. अन म्हणुनच या ’समांतर शिक्षणपध्दतीचा’ विचार मांडावासा वाटला.. याचा परीणाम व्हायला काही वर्षे(१०-२० किंवा जास्त) जातील पण जे काही परीणाम असतील ते पुरागामी असतील अन आशादायक असतील…

७. ’ब’ मित्राचे मत –
पण आज गरज शारिरिक श्रमाला प्रतिष्टा देण्याची आहे. त्यामुळे बलोपासना ही आपोआपच होइल

८. पहिल्यांदा सुजाण पिढी तयार करण्याची गरज आहे.. जी स्वतःहून हा बदल मान्य करुन पुढे येईल.. आजच्या पिढीला बदलणे अवघड आहे अशक्य बिल्कुल नाही.. कारण त्यांची विचारपध्दती वेगळी आहे… अन त्यासाठी कम्युनीझमचा मार्ग वाढीस लागेल अन त्याचे परीणाम / दुष्परीणाम आपण जाणतोच.. जे अनावश्यक आहे..

आणि बलोपासना ही प्रत्येकाची गरज आहे अन असावी…

आज नीट आठवले तर कळेल की आपल्या आजोबांनी नेहमी बलोपासनेचे महत्व सांगितले पण मग ते आपल्यापर्यंत नाहीसे कसे झाले? कारण या दुसर्‍या शिक्षणपध्दतीने लहानपणापासुनच वेगळी शिकवण दिली ती आपल्या अंगवळणी पडली.. अन आजोबांची शिकवण कालबाह्य वाटली… पण आज पुन्हा त्याची गरज भासू लागली आहे…

९. ’क’ मित्राचे मत –
ग्रामीण शिक्षण व्यवस्थेशी बराच जवळून संबंध असल्याने त्यातील अनागोंदी, फोलपणा किंवा निरर्थकता उघड्या डोळ्यानी बघीतली आहे. ही सर्वात महत्वाची व्यवस्था एवढी ढिसाळ कशी? असा प्रश्न नेहमीच पडायचा. राजकारण्यांनी जाणूनबुजून या घटकाकडे दुर्लक्ष केल्याचं माझं मत आहे कारण लोक अडाणी राहण्यातच त्यांचं भलं आहे हे त्यांना पक्कं ठाऊक आहे.

मात्र पाया कच्चा राहण्याची बरीच कारणे तुमच्या चर्चेमधून समजताहेत. कोणत्याही समस्येवर काम करण्यासाठी समस्येच्या मुळाशी गेले तर उपाय शोधणे सोपे होते. या चर्चेतून बर्याच महत्वाच्या गोष्टी कळताहेत.

सध्या तर ग्रामीण भागातील अगदी दहावी, बारावी झालेल्या मुलांना पण मराठीच व्यवस्थित बोलण्यासाठी क्लासेस घ्यावेत की काय असे प्रकर्षाने वाटतेय. योग्य संभाषण कलाही (मातृभाषेतसुध्दा) शिक्षण व्यवस्था विद्यार्थ्यांना देऊ शकत नाही यातूनच तीचा फोलपणा स्पष्ट होतो.

१०. ’अ’ मित्राचे मत –
आय टी आय सारख्या औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थानचे ग्रामीण भागात असणारे चिरंतन महत्व.. तुम्ही नक्कीच पाहून असाल… आजकाल “शेतकी शाळा” पण अनुदान रिचवायचा एक मार्ग म्हणून अस्तित्वात येतात…. काही काही तर कागदोपत्रीच असतात…. विदर्भात तर आमच्या आदिवासी आश्रम शाळा पाड्यांसाठी मागून घ्यायची.. अन् पाडा राहिला बाजूला…. सरळ ती शहरात…. ट्रांस्फर करायची!!!.. आमचे बाबा आमच्या इतल्या 75 वर्षे जुन्या हाइ स्कूल चे निवृत्त मुख्याध्यापक.. त्या मुळे.. डिपार्टमेंट ला “अप्रुवल” चेच कसे पैसे मागतात…. “शालेय पोषण आहार” कोणाचे पोषण करतो.. ही विदारक स्थिती पाहून आहे मी.. अन् ते फार म्हणजे फारच भयानक आहे…

११. ’क’ मित्राचे मत –
इंग्लडमध्ये असताना हे प्रकर्षाने जाणवले आहे. परदेशातील शिक्षण मूल्यांमुळे की काय कल्पना नाही पण समोरची व्यक्ती ही एक माणूस आहे याच जाणीवेतून त्याच्याशी व्यवहार केला जातो. तुम्ही कपडे काय घातली आहेत, तुमच्याकडे पैसे किती आहेत याचा विचार तुमच्याशी बोलताना केला जात नाही. मोठ्या मॅनेजरशी बोलताना जे शिष्टाचार पाळले जातात तेच शिष्टाचार ड्रायव्हर बरोबर बोलतानाही पाळले जातात.
शिक्षणामुळे हा फरक आपल्या इथेही पडू शकेल असा आशावाद मला वेडेपणाचा वाटतो. कारण आपल्याकडे तथाकथीत सुशिक्षीतांचेच वागणेच उलट जास्त मुजोर असते.
आपल्याकडे हा फरक का असावा हे विचार करूनही कळत नाही. आर्थीक विषमतेमुळे अशी परिस्थिती आहे का? शक्यता गृहीत धरायला हरकत नाही पण दुसर्‍या व्यक्तीशी सौजन्याने बोलण्यासाठीही पैसा का असावा लागतो हे कळत नाही.

आपल्याकडे बोली भाषा व पाळण्याचे शिष्टाचार भिन्न असल्याने हा फरक असावा का? उदा. मागे एका सरांनी जसे सांगितले होते की ग्रामीण बोली बोलणार्‍याला शहरामध्ये विचित्र नजरेने बघितले जाते. पण आपल्या भागातील विविधतेमुळे हा फरक तर कायम राहणारच आहे. म्हणूनच मी जे वर म्हणले आहे की शाळांमध्ये मराठी संभाषण कलेचे वर्ग घेणेही महत्वाचे ठरत आहे ते याच अनुषंगाने आहे. बोलताना आपल्या बोली भाषेचा असणारा न्युनगंड जरी दूर झाला तरी ग्रामीण मुलेही आत्मविश्वासाने बोलू, वावरु लागतील. अर्थातच त्यांना मिळणारी दुजाभावाची वागणूक सुधारण्याची शक्यता वाढेल.

तुझे म्हणणे शंभर टक्के खरे आहे. मुळातच प्राथमिक शिक्षणाचाच बट्याबोळ झाला आहे. विदर्भातील आश्रमशाळा म्हणजे काय प्रकार आहे हे मी प्रत्यक्ष पाहिले आहे. राजकारण्यांची ती मोठी कुरणे झाली आहेत. आदिवासी भागातीलच पोषण आहार नव्हे तर आमच्याही गावातील पोषण आहाराची गोष्ट मी मागे सांगीतली आहेच. असो..

जुन्नर आणी आंबेगाव तालुक्यातील आय.टी.आय. कॉलेजेसला महिंद्रा कंपनीने सर्व फॅसिलीटीज देण्याचे मान्य केले आहे. तेथील इन्फ्रास्ट्रक्चरची काळजी घेण्याच्या मोबल्यात त्यांना येथून प्रशिक्षीत कामगार वर्ग उपलब्ध होईल असा करार आहे. अशा अभिनव कल्पनांचे स्वागत व्हायला हवे आहे. यातून कॉलेजेसचाही दर्जा नक्कीच सुधारण्यास मदत होणार आहे व नोकरीच्या हमीची शक्यताही वाढणार आहे.

निलेश, आपली शिक्षण व्यवस्थेचा दर्जा वाढविण्यासाठी योग्य संभाषण करु शकणारे विद्यार्थी तयार होणे महत्वाचे आहे. त्यात किमान सामाजीक शिष्टाचार पाळण्याचे संकेत असणे हे ओघाने आलेच. आणी हे शिष्टाचार शिकताना आपल्या संस्कृतीची ओळख होण्याची शक्यता वाढते.
पाश्चात्य संस्कृती त्यांच्यासाठी योग्यच आहे पण आपल्यासाठी नव्हे. कारण ती तेथील एकंदरीत आर्थीक, भौतीक, भौगोलीक परिस्थितीनुसार ती बनली आहे. आपल्याकडची परिस्थिती वेगळी असल्याने ती आपल्यासाठी योग्य असेलच असे नाही, हा फरक आपोआपच कळायला सुरुवात होईल.
असे प्रयत्न सुरु व्हायला हवे आहेत हे मात्र खरे आहे.

१२. ’ड’ मित्राचे मत –
भातातात गुरुकुल पद्धत तोपर्यंत येवू शकणार नाही जोवर आपली ओपन इकोनोमी आहे. माझ्या मते तरी इतर सर्व देशांमधे देखील आपल्यासाराखी इंग्रजांनी दाखवलेली शिक्षण पद्धती आहे.

१३. माझ्यामते इकॉनॉमीचा फार कमी संबंध आहे.. आपली सुरुवात ही काही ‘विचारवर्गांनी’ व्हावी.. पूर्णतः नाही…

आधी सुरुवात व्हावी एवढेच मत आहे… कुठेही सध्याची शिक्षणपध्दती मोडीत काढा असे नाही म्हणायचे आहे.. वरती मांडल्याप्रमाणे आपण आपल्याच सदोष शिक्षणपध्दतीचे अनेकानेक तोटे सध्या सहन करीत आहोत अन त्यासाठीच ‘समांतर शिक्षणपध्दती’ रुजविणे गरजेचे आहे.. इथे बर्‍याच जणांनी चांगले मुद्दे मांडले आहेत आणि नक्कीच ते विचार करण्यासारखे आहेत.

कोणतीही पध्दत यायला वेळ अन संघर्ष हा सहाजिकच आहे पण जेव्हा बदल घडतात तेव्हा ते सहजासहजी नाही येत हेही आपण मान्य केले पाहीजे.. पुढच्या पिढ्यांसाठीचे भविष्य हे आताच्या पिढ्यांचे कर्तव्य असते अन ते आपण पार पाडलेच पाहीजे.

इतर देशांना इतिहास किती होता?? आपल्याकडे पूर्ण यशस्वी शिक्षणपध्दतीचा इतिहास आहे अन तो आपण का वापरु नये जेणेकरुन पुढच्या पिढ्या सक्षम होणार असतील… आज UKमध्ये पहीली ‘हिंदू फेथ स्कुल’ सुरु होऊ शकते… अन त्याचा अभ्यास हा पुर्णपणे गुरुकुलीय असणार आहे.. अन अशा बर्‍याच शाळा इथे उघडण्याचा सरकारचा मानस आहे… कदाचित हे ऐकल्यानंतर आपण गोर्‍यांचे अनुकरण म्हणुन तरी हा प्रयत्न करु.. दुर्दैवाने आपण हेच करीत आलो आहोत.. ‘आत्मविश्वास’ हवा!!

१४.  ’इ’ मित्राचे मत –
निलेश खूप छान विषय घेतला चर्चेसाठी. आपली गुरुकुल शिक्षण पद्धती, आजचे शिक्षण हा सगलाच खूप मोठा आणि विस्ताराचा विषय आहे. सगळे संदर्भ या क्षणी माझ्याजवळ नाहीत. पण थोडेफार सांगता येईल. आपल्या देशात फार मोठ्या प्रमाणावर साक्षरता होती. शिक्षणाचा प्रसार होता. ही पद्धत मोडित काढून या देशातील लोकांना नि:सत्व करण्याचा विडा मेकोंलेने उचलला होता आणि तसे त्याने पत्राने कळवलेही होते. (हे पत्र त्याने आपले वडील वा बायको यांना लिहिले होते.) एवढेच नाही तर चांडालान्ना सुद्धा शिक्षण होते. त्या शिक्षणाचे स्वरुप अर्थातच आजच्या शिक्षणापेक्षा वेगले होते. मुलात शिक्षण ही कल्पनाच खूप निराळी व व्यापक होती. १८३६ साली इंग्लॅण्डच्या संसदेत एक विधेयक मांडले गेले त्या विधेयकाचे शीर्षकच `madras pattern of education system’ असे होते. ब्रिटनमधील शिक्षण कसे असावे या संदर्भात ते विधेयक मांडले गेले होते. म्हणजे आपल्या शिक्षण पद्धतीचे त्यांना आकर्षण निर्माण झाले होते.

१५. ’फ’ मित्राचे मत –
i would like to post some about gurukuls, because i thought the discussion is relevent to the subject matter i m posting there are a few gurukuls that are in existence in India some are dying some are having bright future one is there near my village in sawargaon (in Taluka Ashti, Parbhani District). one is in Umarkhed My cousin is a passout from that place. one is near Mumbai (more near to palghar), in a place called Wada. (this one is really near to just visit it once)
one I know is in Mayapur (Dist. Nadia, West Bengal) one is in Vrindavan there are definitely many in places like Melukote, Udupi, Srirangam, Varanasi, all Shankaracharya Peethas, and so on.

all these are thinly maintained as the economy they run on is choked and their philosophy is teared apart in public by media or by the very educational system that govt is running.
for example, how many of you would like to send their children to gurukul. people are afraid of it as they think what will happen to my child when he will be young? well, they are respectable people after they pass out (My personal experience!)

what do they gain? a lot. not a lot that can be quantified. but as they are living in gurukul

we are our culture. so the things that are taught in these gurukuls are what our culture teaches us, and that is definitely what sanatan dharma is teaching us.

of course they are given “proper schooling” too, side by side, in at least Wada, Mayapur, Vrindavan Gurukuls, (rest: I honestly don’t know, nopes for Sawargaon , umarkhed gurukul)

by some terrible secular people, this ideology is opposed as pro extremist.


there is a rule:

garbage in garbage out.

this was what went in so it came out.

( अधिक संदर्भासाठी – http://www.samanvaya.com/dharampal/

`the beautiful tree’ – By Pro. Dharampal

या पुस्तकात खूप चांगली, उपयुक्त माहिती आहे. आपले जुने समाज जीवन, त्याची विविध क्षेत्रे, इंग्रजांचे कुटील डाव वगैरे त्यात आहे. ब्रिटीश कायद्यानुसार सर्व कागदपत्रे ३० वर्षांनी सगल्यांसाठी खुली करण्यात येतात. प्रो. धर्मपाल यांनी अशाच अधिकृत कागदपत्रांचा अभ्यास केला आहे.)

दैनंदिनी – २४ ऑगस्ट २००९

आजूबाजूला पाहिले की हे सहज कळते की या जगामध्ये धावायला सुरुवात करणे तुमच्या हातात आहे, या जगाशी मेळ राखत स्पर्धा करायचा श्रीगणेशा करणे तुमच्या हातात आहे पण कुठेही मध्ये थांबणे हे तुमच्या हातात नाही, मागे वळून पाहण्याचा मोहही आवरावा लागतो अन्यथा गर्दीमध्ये चुकण्याची भीती मनात उतरू लागते… हळूहळू गरजा वाढू लागतात, कर्जाचे डोंगर माथ्यावर साचू लागतात, एक गरज पुर्ण होतेय ना होतेय तर दुसर्‍या गरजेपोटी कर्जाचा अर्ज भरावा लागतो, घर घेतले की नंतर आणखी एक घर, त्यानंतर गाडी, त्यानंतर मुले, त्यानंतर मुलांचे भविष्य अन त्यानंतर आयुष्य उतरणीला लागलेले असते… कर्जाच्या या विचित्र विळख्यामध्ये मग स्वतःच्या स्वप्नांच्या गळ्याचा घोट घेत रहायचे, स्वतःच्या मृत इच्छांच्या शवांवर उभे राहत एका जिवंत देहाची सेवा करीत रहायचे! कितीही वाटले तरी हा पंगुपणा संपत नाही, स्वतंत्र जगावे वाटले तरी स्वतंत्रपणा अनुभवण्याचे सर्व अधिकार एखाद्या बॅंकेत तारण ठेवलेले असतात. दर माहासरसी भरावे लागणारे हप्ते अन काळानुसार बदणार्‍या गरजांचा बकासूर यांसाठी एखाद्या घाण्याच्या बैलाप्रमाणे संसाराभोवती गोल गोल फिरत रहायचे! गेल्या कित्येक पिढ्यांचे भविष्य यापेक्षा वेगळे नव्हते अन आपल्या या तरुणपिढीचे भवितव्य यावेगळे असेल असे वाटत नाही… प्रत्येकाने प्रत्येकामध्ये पहावे… तेच ते रटाळ धाटणीचे प्रॉब्लेम्स एकामागून एक समोर उभे रहणार अन त्यात आपण गुंतत जाणार अन जवळ असलेले अनमोल जीवन संपवून बसणार! कदाचित सध्या मिळणार्‍या बरकतीमुळे बरीचशी स्वप्ने ही ऐन तीशीमध्ये पुर्ण होतात, ज्या घरासाठी वडीलांनी संपुर्ण आयुष्यभर नोकरी केली ते आता अगदी काही वर्षामध्ये सहज मिळवू शकतो! मग प्रश्न उरतो त्यानंतर काय? फक्त नविन गरजांच्या मागे धावयचे की आणखी काहीतरी करायचे? वितभर लांबीच्या जीभेचे चोचले पुरवण्यासाठी जंग जंग पछाडायचे, साडेतीन हात लांब शरीराला पसरण्यासाठी राजेशाही महाल मिळवण्यासाठी निरर्थकपणे आयुष्य वाया मोजायचे की आणखी काहीतरी करायचे? सगळी सुखे ऐन तीशीमध्ये मिळाल्यानंतरसुद्धा असल्या सुखांसाठीच मरत मरत जगायचे की आणखी काहीतरी करायचे? आपल्या आधीच्या पिढ्यांना ज्या गोष्टींमध्ये समाधान मिळाले त्या गोष्टींमध्ये आपण का खुश होत नाही, जगाच्या सीमारेषा विस्तृत झाल्यामुळे इतरांसारखं जगावसं वाटणं सहाजिक आहे पण फक्त तेच अन तसंच जगत रहायचं की आणखी काहीतरी करायचं? रोजच्या एका नोकरीच्या व्यापामध्ये अडकुन अन नंतर विक्षिप्तपणे एखाद्या पबमध्ये नाचुन वा एखाद्या पैसे उकळणार्‍या पर्यटनस्थळी जाऊन काळ कंठायचा की आणखी काहीतरी करायचे? दिवसाचा अन आयुष्याचा व्याप एवढा जास्त आहे का की दिवसाचे २४ तास पुरत नाहीत, की काहीतरी वेळ वेगळा म्हणुन काढुन आणखी काहीतरी करता येईल?

इतरांच्या चेहर्‍यावरचे समाधान अन आनंद टिपणे यासारखे दुसरे समाधान नाही! काही बंधांना काळाची बुरशी लागत नाही ते नेहमीच ताजे-तवाने राहतात, अगदी जिथे सुटले होते तिथेच ते कितीतरी वर्षांनी पुन्हा तसेच सुरु होऊ शकतात, वैयक्तिक हेवेदाव्यांच्या पलिकडे माणुसकीने जोडलेली नाती असतील तर ती अशीच अमर होतात. सामाईक विचारांची बैठक असेल तर दोन अनोळखी माणसेसुद्धा गतजन्मीच्या सख्यत्वाप्रमाणे एकमेकांत मिसळुन जातात. समोरच्याचे असणे स्विकारणे एकदा जमले की बाकी कशाचीही गरज नाही पडत. पडद्यामागील त्या परब्रह्माच्या हालचालींपासून अनभिज्ञ असलेले आपण या स्वीकारण्यापलिकडे काहीही करु नये, कोण कुणाला कधी भेटते, का भेटते, कशासाठी भेटते, एखाद्या विशिष्ट वेळीच का भेटते याचा सर्व लेखा-जोखा ठेवणारा तो सर्वज्ञ विधाताच! आपण फक्त ते स्वीकारुन पुढे चालत राहणे, कधी कोणत्या मायवी कोठाराचे दार उघडेल अन कोणत्या दिशेला आपल्याला निघावे लागेल व त्यात आपल्याला कोणाचे सहकार्य मिळेल हे फक्त तोच ओळ्खु शकतो व पाहू शकतो.

कालचा दिवस एखाद्या वार्‍यावर झुलणार्‍या नुकतीच पालवी फुटलेल्या हिरव्याशार टवटवीत फांदीप्रमाणे होता… बर्‍याच दिवसानंतर असा दिवस गाठी पडला..  काही कोडी इतकी अनाकलनीय असतात की ती पडली आहेत हेच कळत नाही, आपण त्या कोड्यात जगू लागतो, त्या कोड्याला स्वीकारून दिनचर्या करू लागतो अन नकळत तशा आयुष्याला स्वीकारुनही बसतो. कधी कधी कितीतरी दिवस असे चालू असते, आपला स्वभाव नुकताच या कोड्यामुळे बदलायला सुरुवात झालेली असते, आपल्याला कळुनही त्याचे उत्तर काही केल्या कळत नाही, आपण तो आपलाच स्वभाव म्हणून स्वीकारतो.. पण मग अचानक एवढ्या महीन्यापासुन असलेल्या या कोड्याचे उत्तर आपल्यासमोर येते, म्हणजे प्रश्न माहित नसताना उत्तर समोर आलेले असते.. पण नक्कीच त्या उत्तराला पाहून आपल्याला प्रश्नाची जाणीव होते! व अचानक एवढे दिवस चाललेल्या वेगळ्या कश्म-कश मधुन सुटका होते… असेच काहीसे या दिवसांमध्ये आमच्याबरोबर झाले… पण अशारीतीने कोडे सोडवणे हे आपल्या हाती नक्कीच नसते आणखी कोणतीतरी शक्ती आपल्या नकळत आपली काळजी घेत आहे, आपल्याला माहित नसलेल्या प्रश्नांची उत्तरे शोधुन आपल्याला देण्यात गुंग आहे याची जाणीवच नकळत डोळे ओलावणारी आहे हे नक्की!

दैनंदिनी – २१, २२ आणि २३ ऑगस्ट २००९

मुक्त भटकणार्‍या जनावराला जसे दिशांचे बंधन नसते, अंतराचे भान नसते, कोणाच्या आठवणींच्या बंधाचे वचन नसते, घरा-दाराची ओढ नसते त्याचप्रमाणे काही विचार मोकळ्या आकाशामध्ये भरकटत असतात.. त्यांना सुरुवात असते पण शेवट कुठे ते माहित नसते… आपल्या अस्तित्वाचा लचका तोडून दुर दुर पळणे त्यांना माहित असते, आपल्याला एखाद्या ठिकाणी एखाद्या पुतळ्याप्रमाणे बद्ध करून यांना भरकटायला आवडते… कधी वाटते आपल्याशी वा आपल्या वास्तवाशी या असल्या विचारांचा काडीमात्र संबंध नाही, पण मग वाटून जाते की देवळाच्या भिंतीमधील एखाद्या विटेचा वा सळईचाही त्या देवाशी वा देवपणाशी काय संबंध असतो? तरीसुद्धा त्यांना त्या देवाच्या अस्तित्वाशी जोडलेच जाते, विनाकारण वा उगीचचे देवत्व दिलेच जाते ना! कधी खुप फरफट होते आपली, अगदी सकळमागुन दुपार, दुपारमागुन संध्याकाळ अन संध्याकाळमागुन रात्रीचाही अभिषेक त्या एका विचाराच्या सर्वांगावर होत असतो, भरधाव धावणार्‍या एखाद्या गाडीला आपले दोन हात बांधावे व निष्क्रीयपणे अंगाची सालटे निघेपर्यंत नको असलेल्या ठिकाणी आपल्याला घेऊन जावे त्याप्रमाणे या विचाराचेही होते… कधी कधी तो विचार काय याला महत्व राहत नाही तर आपली त्यातील गुंतवणुक जास्त महत्वाची ठरून जाते, एखाद्या क्षुल्लक ठिकाणी सुद्धा आपल्याला सहज गुंगवणार्‍या आपल्यातुनच उगम पावलेल्या कल्पनेला आपल्याकडेच उत्तर नसावे याचे राहून राहून वाईट वाटत राहते. मग यातुन बाहेर कसे येतात किंवा कसे यायचे, प्रत्येकाची ही उलटी प्रदक्षिणा वेगवेगळी असते, कुणाला आणखी कोणतातरी विचार सापडला की आधीच्या विचाराचा विसर पडतो तर कुणाला त्या विचारामध्ये आपण हरवलोय याची जाणिव सुद्धा एखाद्या गोफणीप्रमाणे त्यातुन बाहेर फेकू शकते किंवा माझ्यासारख्याला त्या विचारातून काहीतरी राखण्यासारखे मिळाले किंवा काहीतरी संचित मिळाले की त्यातुन बाहेर यायला वेळ लागत नाही!

नविन वाटा चोखंदळणार्‍या यात्रिकांना हरवण्याचे भय नसावे, हरवल्याशिवाय नव्या आयामांना गवसणी घालता येत नाही, स्वतःला आवाहन दिल्याशिवाय आपल्यातील गुप्त धनापर्यंत पोहचता येत नाही, भेकड, बुळचट कल्पनांना तिलांजली दिल्याशिवाय वास्तवाची ओळख होत नाही, स्वतःला डाग दिल्याशिवाय सोन्याची झळाळी कांतीवर येत नाही… मरणाचे भय पाठीवर लादणारे बरेच आहेत, खरेतर जे येणारच आहे त्याचे भय कशाला? मरताना मरण्याचे दुःख वाटु नये असे जगण्याचे समाधान मिळवण्याकडे धाव घ्यायला हवी. अशक्य वाटणार्‍या कल्पनांना मुर्तीमंत करण्याची धडपड करण्याची आस हवी, एखाद्या बिळात उंदीराप्रमाणे आयुष्य व्यतित करण्यात साध्य ते काय? खर्‍या समाधानासाठी, साहसासाठी जर हात शिवशिवले नाहीत तर काय फायदा? हातापायांना गुंडाळुन ठेवुन जगण्यापेक्षा त्या हातापायांच्या उपलब्धतेला आवहन द्यायला नको का? नाहीतर व्हीलचेअरवरुन आयुष्य व्यतित करणारा अपंग बांधव आपल्यापेक्षा कितीतरी श्रेष्ठ ठरतो, त्याच्याएवढीही उमेद आपल्यामध्ये का जागृत होत नाही? नेहमीच सामान्य म्हणवुन घेण्यात काय सार्थक आहे, सामान्यतेच्या पलिकडे जाऊन असामान्यतेला कवटाळण्याचा प्रयास नाही केला तर काय साध्य? आपल्याकडील बुद्धीमत्तेला गंजवून स्वार्थीपणाच्या सुखाची अंडी मेंदुमध्ये उबवण्यापेक्षा मोकळ्या आकाशाशी स्पर्धा करण्याची तयारी का करु नये? धडपडण्याचे किंवा हरण्याचे भय आपल्याला लढण्यापासुन परावृत्त करते, न लढताच हार गृहीत धरणारे शिवाजींचे, राणा प्रतापांचे वंशज कसे होऊ शकतात? एकदातरी लढुन पाहीले पाहीजे असे का वाटत नाही, अन्याय पाहुन मुठी का वळत नाहीत? षंढपणाच्या भिंती एवढ्या उंच झाल्यात की पराक्रमाच्या वा साहसाच्या पताका आम्हास भुलावतच नाहीत! आम्ही भुरट्या कल्पनांचे, क्षणभंगुर प्रगतीचे नगारे पिदडतो पण दुरदर्शीपणातुन एखादे स्थायी उत्तर शोधायला कचरतो वा असमर्थ ठरतो! एखाद्या रोगाने शहरी माणसे मेली तर आणीबाणी अन शेकडो शेतकरी भुकेने मेले तर मात्र काही नाही! मुठभर शहरी लोकांना त्यांच्या समस्या महत्वाच्या पण भारतातील असंख्य शेतकर्‍यांच्या वर्षांपासुन भळभळलेल्या जख्मांना आवाज नाही, मलम नाही! तरुणांचे हे भरकटलेपण येणार्‍या पिढ्यांना नक्कीच दिशाहीनतेच्या अंधार्‍या खाईत ढकलणार आहे, स्वकेंद्रीत पणाच्या भोवर्‍यामध्ये स्वत्व हरवलेली आजची तरूणाई आपल्याबरोबर भारताच्या भविष्यापुढे प्रश्नचिन्ह उभे करीत आहे.

काही लहान मुलं खुप डॅंबिस असतात, म्हणजे जेव्हा त्यांना माहीत असते की त्यांना सगळे बघत आहेत.. ते सगळ्यांच्या बोलण्याच्या अन नजरेच्या केंद्रस्थानी आहेत तेव्हा त्यांचे नखरे बघण्यासारखे असतात… त्यांच्या इवल्याश्या निरागसपणाचा सगळ्यांनाच हेवा वाटतो त्यांचे अधिकाधिक लाड केले जातात.. पण कालांतराने जेव्हा ते मुल मोठे होऊ लागते तेव्हा किंवा त्याला आणखी छोटे भावंड जन्माला येते तेव्हा त्याच्याकडील इतरांचे लक्ष आपसुकच कमी होऊ लागते, सगळ्यांची कुतुहुलाची नजर आता थोडी वेगळी होते, त्याचे लाड होण्यापेक्षाही त्याला समज दिली जाते… यावेळेला मात्र त्याला कुणी व्यवस्थित समजावले नाही तर मात्र मग त्याच्या डोक्यातील गैरसमज बळावण्यास सुरुवात होते… आपल्या मोठ्या माणसांचेही तसेच नाही का थोडे, जेव्हा एखाद्या संस्थेत एखादा कार्यकर्ता खुप चांगले काम करतो, सगळ्या थरांतुन त्याची स्तुती होते, सगळीकडुन त्यावर अभिनंदनाचा वर्षाव होतो, हे तर सगळ्यांनाच आवडते.. पण एखादा जर त्या लहानमुलाप्रमाणे असेल तर? त्याला त्याच्यावरील या स्तुतीमध्येच हुरळुन जायला आवडत असेल तर? इतर कुणी त्यापेक्षा चांगले काम केलेले व इतर कुणाची त्याच्यापेक्षा जास्त स्तुती झालेली त्याला खपत नसेल तर? बर्‍याचदा अशा समस्या वास्तवातही पहायला मिळतात… अन त्या लहान मुलाप्रमाणे जर कुणी गैरसमज डोक्यात घालुन घेतले किंवा त्या मत्सराला डोक्यात बळावू दिले तर अवघड होते कारण जाणतेपणाच्या या मत्सराला जीवघेणी धार असते, विचारांना विषारी किनार  असते!!

असो, गेले तीन दिवस अशा बर्‍याच विचारांच्या मुसळधार पावसामध्ये झोडपुन निघाले, संततधार धारांमुळेही फरशीला खड्डे पडू शकतात, स्वच्छ धुतलेल्या भांड्याला पाण्याचेच डाग पडू शकतात.. नेहमीच तहान शमविणार्‍या पाण्यातच जर विष मिसळले तर ते जिव्हारी ठरू शकते… गोठलेल्या पाण्याला म्हणजेच बर्फाला तीक्ष्ण जीवघेणी धार असते.. अशा पाण्याशी गाठ पडल्यानंतर मात्र पुन्हा हातात एखाद्या ग्लासामध्ये पाणी आले तर बर्‍याच जणांना त्या पाण्याची भीती वाटू शकते… निर्मळतेचे प्रतिक असलेले पाणीसुद्धा कुणाला भयंकर वाटू शकते.. अन या पाण्याला जर ओळखायचे असेल तर मात्र अवघड होते, एक मोठे प्रश्नचिन्ह सामोरे ठाकते! असा काहीसा अनुभव या गेल्या तीन दिवसामध्ये आला…  त्यामध्ये गणपती बाप्पाच्या आगमनामुळे मनाला एक प्रसन्नतेची किनार लाभली… अन या किनारीला धरून धरूनच या नव्या आठवड्याची सुरुवात झाली!

माझाही छानसा गाव आहे….

majhahi chhanasa gaav aahe.....

अडीच वर्षांपूर्वी प्रेयसीसाठी (जी आत्ता धर्मपत्नी आहे..) लिहिलेली कविता… अनेक आठवणी आहेत ह्या कवितेच्या.. काही जणांनी ओर्कुटवर About me’ मधे पेस्ट केली.. एका महाभागाने तर चक्क स्वतःच्या नावाने स्टार माझा येथील कविता स्पर्धेत पाठवली.. नंतर हा चोरीचा प्रकार लक्षात आल्यावर त्या channel शी संपर्क सधावा लागला…

आज बरेच दिवसांनी ही कविता समोर असावी असे वाटले..

जोनाथन लिविंगस्टन सीगल

पुस्तक: जोनाथन लिविंगस्टन सीगल (Jonathan Livingston Seagull)
लेखक: Richard Bach

jonathan_livingston_seagull-book-coverपुस्तक हातात घेताना काहीतरी चांगले वाचायला मिळेल.. तेवढाच काय तो विरंगुळा होईल अशी काहीशी अपेक्षा…… पण सरतेशेवटी आजतागायत केलेल्या विरंगुळ्यासाठी स्वतःचाच राग येऊ लागला होता… अन कदाचित इथून पुढच्या विरंगुळ्यासाठी काहीतरी दिशा मिळाली होती…. तीही एका समुद्रपक्षाकडून….

एका अशा समुद्र पक्षाची कहाणी..ज्याला आपल्या जगण्याचा खरा अर्थ उमगला होता.. आपण इथे असण्याचा खरा उद्देश गवसला होता.

ज्याप्रमाणे इतर पक्षी दिवसभर समुद्रावर घिरट्या घालुन बोटीवरील मासे एकमेकांकडून हिसकावत अन भांडत खात असतात अन त्याच्यातच आयुष्याची व्याप्ती संपवून टाकतात अन फक्त तेवढ्या एकाच कामासाठीच आपल्या पंखातील बळ वापरत असतात…. या एका पक्षाने ठरवलं होतं की खाण्यापेक्षाही खरं सुख कशात आहे तर ते आहे उडण्यात..या दैवी देणगीचं त्याने चीज करायचं ठरवलेलं असतं अन आकाशाशी नवीन नाते जुळवायचं हे नक्की केलेले असतं…सारी बंधनं झुगारुन उडायचं अन फक्त उडायचं ठरवलेलं असतं… त्याला वेड होतं वेगाचं.. आकाशात उंच उंच जाउन पुन्हा त्याच वेगाने समुद्राकडे झेपावत वार्‍याच्या वेगाला मागे टाकायचं होतं अन तो ते लिलया जमवतोही….

जर गरज ही शोधाची जननी आहे तर अस्तित्वाचा ध्यास, तडफड, स्वतःचा शोध, या क्षणी इथे असण्याचं प्रयोजन असे सारे प्रश्न गरज उत्पन्न करण्याची साधनं आहेत… ही गरज़ सगळ्यांना जाणवतेच असे नाही पण ज्याला जाणवते त्याला तो शोध घेताना सगळ्यांचे असणे भासत नाही.. पहायला गेलं तर वेड आहे न पाहिलेलं स्वप्न शोधण्याचं…. अन ते शोधून पूर्ण करण्याचं… बोटांच्या चिमटीतून एक डोळा झाकून आकाश पकडण्याचं….. एकरुपता अशीच हवी…तरच आकाशाला आवाहन देता येतं त्याच्याच सावलीत राहून… त्याच्याच सावलीत राहून त्यातल्याच आपल्याला शोधता येतं…. निसर्गाने दोन ठिसुळ ढगांच्यामध्ये लपवलेली विज्ञानी कोडी उलगडता येतात… नवीन विज्ञान तयार होते… अन झेप अशी घ्यावी.. पुन्हा पुन्हा घ्यावी की प्रत्येकवेळा पडल्यानंतर उभारण्याचा त्वेष द्विगुणित व्हावा… हा समुद्रपक्षी नेमकं हेच सारं शिकवून जातो…

आपल्यासमोर आपल्याला गर्दीतून ओढून नेऊन आकाशात उडण्याइतकं हलकं करुन जातो… अगदी आपल्यातील नकारात्मकतेचंही उर्जेत रुपांतर होऊन त्या आकाशयानाप्रमाणे आपण ती उडण्यासाठी वापरावी अशी बाजू दाखवून जातो… इथे माजी राष्ट्रपती अब्दुल कलाम यांच वाक्य सांगावसं वाटतं.. ते म्हणजे.. “स्वप्न ते नाही जे तुम्हाला गाढ झोपेत दिसते.. स्वप्न ते जे तुम्हाला कधीच स्वस्थ झोपू देत नाही.”

अन जिथे ध्यास अन अशी गगनभेदी भरारी घेण्याची उर्मी असेल त्याला नक्कीच ‘तो’ साथ देतो.. म्हणजे दिशा दाखविणारा ‘सदगुरु’ लाभतो.. या समुद्रपक्षालाही असाच सदगुरु भेटतो जो त्याला त्याचीच नवी रुपं दाखवून जातो.. नवीन तपस्या नवीन स्वप्नं दाखवून जातो… अगदी ज्याप्रमाणे आपणा मानवालाही सदगुरुची गरज असते… कष्टांना योग्य दिशा देण्यासाठी किंवा योग्य दिशेकडे सुसाट सुटताना सकारत्मकतेची वा धैर्याची जाणीव करुन देण्यासाठी… आपल्या अंतरंगातील अधिष्ठानाची अनुभूती करुन देण्यासाठी…

अन अशी प्राप्ती झालेल्या समुद्रपक्षाला वेड लागते ते त्याच्यासारख्याच ध्येयवेड्या समुद्रपक्षांना योग्य मार्गदर्शन देण्याचं… असंच थव्यांनी वाळीत टाकलेल्या.. अन्नापेक्षाही स्वतःला शोधण्यात धन्य मानणार्‍यांना एकत्र सांधण्याचं… निर्लोभित होऊन मुक्त हस्ताने ज्ञान वाटून पूर्णत्वाकडे जाण्याचा हा मर्ग तो समुद्रपक्षी स्वीकारतो, अंगीकारतो…
कधी दुरुनही त्याची फडफड न ऐकलेल्या मला त्याच्यातील सदगुणांचा हा ओथंबलेला महासागर किंचीत लाजवून गेला… किंचीत म्हणणेही माझ्या मनुष्यस्वभावानुसारच, हे मी मात्र मान्य करतो… ज्याच्याकडे एका एका थेंबाची वाणवा त्याला हा महासागर किंचित तो कसा वाटू शकेल??

पण नक्कीच हा समुद्रपक्षी माझ्यातल्या न सापडलेल्या मला शोधण्यासाठी प्रवृत्त करुन गेला होता…

हे पुस्तक वाचल्यानंतर मला सुचलेला हा ’आकाशयात्री’.

akashayatri

http://www.orkut.com/AlbumZoom.aspx?uid=1907683316489248566&pid=39&aid=1

– १९ फेब्रुवारी २००८

दैनंदिनी – २० ऑगस्ट २००९

नेहमी विचार येतो की भारतामध्ये हा ‘migration’चा प्रोब्लेम अलिकडच्या शतकामध्ये अचानक कसा बळावला? भारताचा इतिहास हजारो वर्षांचा आहे, मग हजारो वर्षात त्याचे हे स्वरुप कधीच का आले नाही? तेव्हाही प्रत्येक राज्याच्या राजधान्या होत्या… महत्वाची शहरे होती पण तेव्हा एका शहरातून दुसर्‍या शहरात जाणार्‍यांची संख्या एवढी विशाल वा अवाच्या सव्वा नव्हती, का? आज परदेशांतही ही समस्या आहे, नाही असं नाही पण त्याचा सर्वांगीण विचार करणारं नेतृत्वसुद्धा इथे आहे… जनावरांना जसं एका कुरणातील चारा संपला की दुसर्‍या कुरणाच्या शोधात फिरावे लागते तसे काहीसे आपले झाले आहे… खेड्यापाड्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष केल्यामुळे, तिथे असलेल्या संधींचा विकास करण्यापेक्षाही परदेशातून आलेल्या गोष्टींना शहरात राबवून शहरांवर लक्ष केंद्रीत केले गेले… आपली मूळ बलस्थानं कोणती याचा विचार न करता समोरच्यांनी फेकलेल्या जाळ्याला बलस्थान मानून आपण आपल्या प्रयत्नाचि गाडी त्यामागोमाग हाकलायला सुरुवात केल्याचा हा विचित्र परिणाम आहे… हेही लक्षात घेतले पाहीजे की या सगळ्या गोष्टी नसताना सुद्धा काहीशे वर्षापूर्वी आपण सुखासमाधानने नांदत होतो.. सगळीकडे सुबत्ता होती… याचे कारण म्हणजे परकीय गोष्टींना जेवढ्यास तेवढेच व आवश्यक तेवढेच महत्व दिले गेले… आपला आपल्या शिक्षण व्यवस्थेवरील विश्वास कायम होता… एक उत्तम माणूस तयार करणे हेच कोणत्याही शिक्षणाचे उद्देश हवे आणी ते तसे होतेसुद्धा! पण आता प्रत्येक शिक्षणाचा उद्देश माणसापेक्षाही पैसा झाला आहे अन माणूस त्यातून हरवून गेला आहे.. ना कोणाकडे आत्मबल आहे ना कोणाकडे कोणत्या नियमांना धरुन राहण्याची वृत्ती… एखाद्या लहान मुलाला जसे हातात रंगाचा ब्रश दिल्यानंतर ते जिथे पाहीजे तिथे भिंतीवर फराटे ओढते, सगळीकडे सांडवासांडव होते… जरी रंग सार्‍या भिंतीला द्यायचा असतो पण त्यासाठी तो पद्धतशीरच द्यावा लागतो नुसते कुठेही फराटे ओढुन चालत नाही.. जिथे हात पोहचत नाही तिथे शिडीचा वापर करावा लागतो.. असे अनेक फराटे एकत्रितरीत्या जोडावे लागतात.. तेव्हाच भिंत रंगवून होते… आपल्या देशातील नेत्यांचे वा तरुणांचे वा बर्‍याचजणांचे त्या लहान मुलासारखे झाले आहे.. कुठेही कसेही फराटे मारले जातात.. ज्याला जिथे पाहीजे तिथेच अन सगळ्यांचे हात पोहचतात तिथपर्यंतच, बाकी भिंत तशीच! फरक एवढाच की ते लहान मुल निरगासतेच्या वा तात्पुरत्या अज्ञानात आहे तर आपण डोळे उघडे असुनही, शिकलो असुनही नेणिवेत आहोत!

शर्यत सुरू होण्याआधी प्रत्येक स्पर्धकाचा त्या विजेतेपदावर तेवढाच समान अधिकार असतो… म्हणजे तुम्ही किती ताकदवान आहात, किती लायक आहात, किती बुद्धीवान, किती प्रतिभावान आहात या गोष्टी बाजूला राहून तुम्ही त्या स्पर्धेत सगळ्यांबरोबर भाग घेत आहात म्हणजे तुम्ही सगळ्यांच्याच बरोबर आहत अन म्हणुनच त्यावेळेला तुमचा त्या विजेतेपदावर समाधिकार आहे… आणि हा अधिकार ती शर्यत संपेपर्यंत त्या विजेत्याचा जेवढा आहे तेवढाच इतरांचाही राहतो! आपल्या नेहमीच्या जगण्यातहि असेच नाही का? आपणही तर एका सर्यतीमध्ये नकळत गुंफलेलो आहोत… सगळ्यांचे शेवटचे लक्ष आहे ते ‘अंतिम सत्य’! तो भगवंत तो सर्वकर्ता, सर्वधर्ता!  अगदी आईच्या उदरामध्ये म्हणजे जन्म होण्याआधी आपल्या अस्तित्वाचे अधिष्ठान मांडणारा तो परब्रम्ह!  या भौतिक जगाची ती स्पर्धा कधीच संपत नाही, थांबत नाही, ती सुरु आदीपासुन सुरु आहे अन अनंतापर्यंत अशीच राहणार आहे, प्रत्येक जन्मानंतर नवा स्पर्धक तयार होत असतो व असाच तयार होत राहील! त्या भौतिकाप्रमाणेच त्या परब्रम्हावरही सार्‍यांचा तेवढाच अधिकार आहे. तिथे कुठेही कुणाला कमी नाही व जास्त नाही, जेवढा भगवंताला अभिषेक घालणार्‍या पुजार्‍याचा तो अधिकार आहे तेवढाच तो ती मुर्ती घडविणार्‍या शिल्पकाराचा आहे व तेवढाच तो एखाद्या अस्तिकाचा व तेवढाच तो त्या नास्तिकाचा आहे हे सत्य! इथे फरक एवढाच की जो कोणी विजयी ठरतो वा या सत्यापर्यंत पोहचतो तो स्वतः भगवंतच होऊन जातो, तो परब्रम्हच होऊन जातो… आपल्यामध्ये असणार्‍या त्या विश्वविधात्याच्या सुक्ष्मरुपाची ओळख घेणे खुप गरजेचे!! त्याचे सुक्ष्मत्व त्याचे सार्वभौमत्व छेदू शकत नाही तर ते अखंड राहते व नेहमीच राहील!

कालचा दिवस उत्साहाने पुरेपुर भारलेला होता… सगळी कामे सुरळीत यथासांग पार पडली… संध्याकाळी या उत्साहाने कळस गाठला… अशा या उत्साहामध्ये देवपुजा वा साधना करण्यात वेगळीच अनुभुती असते.. ती शब्दातीत आहे.. अध्यात्माला विज्ञानाच्या चष्म्याने पाहणार्‍या आजच्या तरुणपिढीला अध्यात्म थोतांड वाटते, फेक वाटते.. फक्त हे कळत नाही की आपण विज्ञानाचा अभ्यास करण्यात आत्तापर्यंतच आयुष्य खर्ची पाडलं पण अध्यात्मासाठी किती वेळ दिला?? आणि म्हणुनच या दोन्हीची तुलना करण्याआधी दोन्हीचा सारासार अभ्यास करणे गरजेचे.. जसे विज्ञानात वेगवेगळ्या सिद्धता आहेत तशाच अध्यात्मातही आहेत.. अन हे अभ्यास केलेला कधीच या दोन्हीची तुलना करणार नाही कारण या दोन्ही गोष्टी परस्परापासुन वेगळ्या आहेत व दोन्ही दोन्हीच्या जागी बरोबर आहेत व श्रेष्ठ आहेत आणि त्या तशाच राहतील हेही निखळ सत्य!

दैनंदिनी – १९ ऑगस्ट २००९

एखादे आवडणारे गाणे, त्यातील मिठास, त्याची वेड लावणारी चाल सगळे कसे आपल्यामध्ये विरघळुन एकसंध होऊन जाते, आपल्या गिचमिड आयुष्यात ते गाणे नकळत महत्वाची जागा व्यापुन जाते.. अन आपणही काहीही कुरबुर न करता त्या गाण्याला तेवढी जागा, तेवढे महत्व देऊनही टाकतो! वाटुन जाते, आपले जगणे ही या गाण्याच्या चालीप्रमाणे सुरेल असावे, असेच या काळाच्या गिचमिडीत सहज सामावून जावे अन ‘एक आठवण’ म्हणुन काळाच्या अंतरंगात येणार्‍या अनंत क्षणांमध्ये गुणगुणण्यासाठी अमर होऊन जावे! आपलाही एखादा मल्हार व्हावा, मारवा व्हावा किंवा भैरवी होऊन जावी! सरस्वतीच्या आशीर्वादाने प्रत्येक कंठामधून आपला श्रीगणेशा व्हावा, प्रत्येक रसिक कर्णामधून श्रोत्यांच्या मनावर स्वार व्हावे, कुठे कुणाच्या वेदनेचा हुंकार व्हावे, कुणाच्या एकांताचा शृंगार व्हावे, कुणाच्या हळवेपणाचा आधार व्हावे, कुणाच्या बिनधास्तपणाचा झंकार व्हावे, कुणाच्या सौंदर्याचा अलंकार व्हावे, कुणाच्या रटाळपणात हास्यतुषार व्हावे, कुणाच्या अश्रुंना पुसणारा रुमाल व्हावे….

girl_in_blank_subway_dundasएक एक तासाने येणार्‍या दोन गाड्या जर तासनतास तिष्ठत थांबलेल्या यात्रिकाला एका पाठोपाठ येताना दिसल्या की कसे वाटते, थोडी चीड्चीड होते, थोडेसे हायसे वाटते की आली एकदाची म्हणुन, अन जर या दोन्ही गाड्या न थांबता समोरुन भरधाव निघून गेल्या तर? तो यात्रिक चुकीच्या थांब्यावर थांबला असेल तर? दोन्ही गाड्या इतक्या गच्च भरल्या होत्या की त्यात उभे रहायलाही जागा नव्हती अन म्हणुन न थांबता निघुन गेल्या तर? आजूबाजूला दुसरा कोणताही पर्याय उपलब्ध नसताना पुन्हा अनिश्चिततेच्या झुल्यावर झुलत रहावे लागले तर? अशा परिस्थितीमध्ये आपण कधी ना कधी तरी सापडलेलो असतो… अन यातुन बाहेर येताना झालेली चिडचीड किंवा त्रागा पुन्हा न आठवण्यासाठी किंवा आठवुन आठवुन इतरांना सांगुन आपण त्याचा चोथा केलेला असतो…. तसेच कधी कधी आपण एखाद्या संधीची वाट आयुष्यभर बघत असतो अन अशावेळेला ती आणखी एका संधीच्या हातात हात घालुन समोर येते अन अगदी त्या भरधाव न थांबलेल्या गाड्यांप्रमाणे आपल्यासमोरून निसटुन पसार होते मग अशावेळेला आपण वरील विचार करतो का? की आपण कदाचित चुकीच्या ठिकाणी चुकीच्या वेळी आहोत, किंवा बरोबर ठिकाणी चुकीच्या वेळी आहोत किंवा चुकीच्या ठिकाणी बरोबर वेळेला तिष्ठलो आहोत… यातील एकाही शक्यतेच्या जवळपास आपण असू किंवा या निरीक्षणापर्यंत येऊ शकलो तर मग चीडचीड होत नाही अन होणार नाही… अवलोकन, पुनर्लोकन आणि सिंहावलोकन या तीन काड्या नेहमी आपल्या जीवनाच्या काडेपेटीमध्ये असाव्यात जेणेकरून कधीही निराशेच्या अन अपयशाच्या गर्तेत वा अंधारात नाहीसे होण्याची तमा नसेल……

कालचा दिवस सुरु झाला तेव्हा मस्त ताजातवाना होता, अगदी ओल्या कुंकवात बोट बुडवल्याप्रमाणे त्याचा गारवा होता पण नंतर दिवसाचा भार उतरताना तोच ओलावा सुकुन त्याच्या खपल्या निघुन जाव्या त्याप्रमाणे स्मरणातून हळूहळू निघुन गेला… कोणत्याही कामाचा आनंद हा त्या कामातील समर्पणावर ठरतो.. जर एखाद्या कामात, अगदी तद्दन घरगुती कामात सुद्धा एकाग्र होऊन बुडून गेल्यानंतर प्राप्त होणारी निखळ आनंदप्राप्ती ही उल्लेखनीय अशीच असते…

काही योगायोग खुप अनाकलनीय असतात, जसे काल एका ईमेलमधुन काही पेपर कटिंग्स मिळाल्या अन त्यामध्ये काही विषय सुंदररीत्या समजावून सांगितले होते.. अन बरोबर हेच डीट्टो विषय गेल्या एक आठवड्यापासुन माझ्या अन माझ्या पत्नीच्या बोलण्यात सातत्याने होते, त्या विषयाशी निगडीत भगवद्गीतेतील एक अध्यायही याच आठवड्यात रोजच्या वाचनात होता हेही नवलच! अशा घटनांना आपण नक्की योगोयोग म्हणून बाजूला सारू पण मग असेही वाटुन गेले की हे सातत्य नक्किच कोणीतरी या विशिष्ट साखळीत वा शृंखलीत स्वरुपात बांधत असेल अन्यथा हे होणे अशक्य आहे! स्वतःचे कर्तेपण बाजूला ठेवून विचार केल्यानंतर याची शाश्वती वाटते किंवा अगदी मनापासून खात्री पटून जाते.